Kazimierz III Wielki 1310-1370

Kazimierz Wielki syn Władysława Łokietka władał Polską przez 37 lat. Władysław Łokietek w chwili śmierci  pozostawił swojemu synowi państwo rozbite wewnętrznie, wyniszczone licznymi wojnami a przede wszystkim zagrożone ze strony Zakonu Krzyżackiego i Królestwa Czeskiego. 

Poza granicami państwa polskiego pozostawały utracone ziemie: Pomorze Gdańskie, Śląsk,  Kujawy i Ziemia Dobrzyńska. W chwili śmierci ojca Kazimierz miał zaledwie 23 lata. Po Europie krążyły plotki o rzekomej ucieczce młodego królewicza podczas bitwy pod Płowcami, a dwory europejskie aż trzęsły się od plotek na temat romansu z Klarą Zach do jakiego doszło dwa lata przed objęciem tronu. Wszystko to nie wróżyło dobrze państwu, które potrzebowało silnego władcy. 25 kwietnia 1333 abp Janisław koronował Kazimierza w Katedrze Gnieźnieńskiej na króla. Nikt wówczas nie przewidywał, że młodociany monarcha zdobędzie przydomek, który w naszej historii przysługuje jedynie Bolesławowi Chrobremu.

Zdając sobie sprawę, że Polska jest zbyt słaba by szukać rozwiązań militarnych młody król stosując politykę doraźnych ustępstw starał się podpisać rozejm lub pokój z największymi wrogami. Chciał w ten sposób uzyskać czas na wzmocnienie państwa i przeprowadzenie niezbędnych reform. Ta polityka przyniosła pierwsze owoce już w 1335 r. na Zjeździe w Wyszehradzie. Za 20 tysięcy kop groszy praskich Kazimierz uzyskał zrzeczenie się przez Jana Luksemburskiego pretensji do korony polskiej. W stosunkach z Zakonem Kazimierz zobowiązał się oddać Pomorze Gdańskie w zamian za zwrot Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej. Nie był to sukces, ale w ówczesnych okolicznościach Polska na nic więcej liczyć nie mogła. Zyskiwała natomiast rozejm i spokój w stosunkach z najgroźniejszym wrogiem. Dowodem potwierdzającym ten fakt niech będzie sąd papieski jaki odbył się w 1339 r. w Warszawie. Nakazał on Zakonowi zwrócić wszystkie zagrabione ziemie. Przedstawiciele Zakonu nie uznali wyroku papieskiego i wkrótce uzyskali w Kurii Rzymskiej jego zawieszenie.

W tym samym 1339 r. Kazimierz na II Zjeździe w Wyszehradzie zawiera układ z królem Węgier Karolem Robertem, na mocy którego w przypadku bezpotomnej śmierci Kazimierza tron Polski miał przypaść Ludwikowi Węgierskiemu. W zamian Kazimierz zyskiwał pomoc i sojusz jednego z najpotężniejszych państw ówczesnej Europy.

Rok 1340 przyniósł Kazimierzowi wielki sukces. Na Rusi Halickiej otruty został Bolesław Trojdenowicz, który w swym testamencie sukcesorem wyznaczył Kazimierza. Walka o opanowanie Rusi trwała blisko 20-lat. Liczne wyprawy prowadzące do wojny Litwą i Tatarami zakończyły się przyłączeniem dużej części Rusi do Polski.

Ważnym posunięciem króla było podpisanie sojuszu z książętami Pomorza zachodniego w roku 1343, na mocy którego Kazimierz wydał swą córkę Elżbietę za księcia Bogusława V Szczecińskiego. Upomniał się w ten sposób o ziemie, które kiedyś należały do Królestwa Polskiego. W tym samym roku Kazimierz podpisuje wieczysty pokój z Zakonem Krzyżackim na mocy którego w zamian za oddanie Pomorza Gdańskiego w wieczystą jałmużnę Polska miała uzyskać Kujawy, Ziemię Dobrzyńską. Kazimierz zachowywał dla siebie tytuł pana i dziedzica Pomorza. Uzyskiwał w ten sposób pokój z największym wrogiem oraz czas na przygotowanie kraju do generalnej rozprawy z Zakonem.

Niepowodzeniem zakończyły się próby odzyskania Śląska gdzie jedynie nieliczni Książęta Piastowscy, np. Bolko Świdnicki starali się zachować lojalność wobec Polski. Podpisany w 1348 r. pokój w Namysłowie pozostawiał Śląsk przy Czechach. W zamian Karol IV zrzekał się swych praw do Mazowsza.

Znaczące sukcesy odniósł Kazimierz na zachodzie kraju dążąc do odzyskania Ziemi Lubuskiej i Nowej Marchii. W 1365 r. przyjął hołd panów von Osten co oznaczało przystąpienie do Korony Królestwa Polskiego. Załogi polskie wkroczyły do Santoka i Drezdenka. W trzy lata później w 1368 r. wykorzystując przychylność i trudną sytuację margrabiego Ottona V włączył do Polski dużą część Nowej Marchii, obsadzając załogami polskimi Czaplinek, Drahim i Wałcz. Ukoronowaniem sukcesów Kazimierza III na arenie międzynarodowej był zjazd monarchów w 1364 r. w Krakowie. Gród nad Wawelem gościł wówczas tak znamienitych gości jak: Karol IV, Ludwik król Węgier, król Danii oraz Piotr król Cypru zabiegającego o pomoc w zorganizowaniu krucjaty.

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych posunięć króla była decyzja o sukcesji tronu. Kazimierz mimo licznych związków nie mógł doczekać się męskiego potomka. Życie Kazimierza jak pisze Paweł Jasienica „to ustawiczna walka pomiędzy trzeźwo widzianymi obowiązkami polityka a dążeniem silnego człowieka do osobistego szczęścia.” Pierwsze dwa związki małżeńskie z Aldoną-Litwinką i Adelajdą córką landgrafa Hesji nie przyniosły upragnionego potomka. W kilka lat później rozpoczyna się jeden z najsłynniejszych romansów Kazimierza z urodziwą szlachcianką o imieniu Cudka. Miał z nią trzech synów: Jana, Niemierzę i Pęłkę. Później przyszła kolej na owianą legendą Esterkę. W 1356 r. w czasie zjazdu w Pradze Kazimierz poznaje Krystynę Rokiczankę wdowę po mieszczaninie praskim. Małżeństwo z nią było postępkiem wręcz niepoczytalnym. Syn mieszczanki miał zamkniętą drogę do tronu, a ślub za życia legalnej żony Adelajdy był bigamią z cechami świętokradztwa. Ostatnie małżeństwo z Jadwigą córką Henryka pana na Żaganiu nie przyniosło upragnionego syna.

W myśl zawartych w 1339 r. układach w przypadku bezpotomnej śmierci króla tron miał przypaść Ludwikowi Węgierskiemu. Decyzja ta była obliczona na doraźną korzyść polityczną. Kazimierz miał wówczas 28 lat i mało kto przypuszczał, że pozostanie bez potomka męskiego. Gdy tak się stało w 1368 r. Kazimierz usynowił swojego wnuka Kazka słupskiego zapisując mu jednocześnie Ziemię Łęczycko-Sieradzką, Dobrzyńską, Kujawy i Wałcz. Miało to zapewnić mu objęcie tronu po śmierci Ludwika Węgierskiego. Po śmierci króla testament został unieważniony przez polskich możnych. Z perspektywy czasu decyzja ta była słuszna. Dzisiaj wiemy, że Kaźko w tajemnicy przeszedł na stronę cesarza Karola IV. „Nie jest mężem stanu człowiek dla obietnic zdradzający interesy i wielkie plany polityczne państwa i to w dodatku takiego państwa, którym sam w przyszłości miał rządzić. Doradcy króla trzeźwo widać oceniali młodego księcia” pisał P. Jasienica.

Obok niewątpliwych sukcesów w polityce zagranicznej ogromne zasługi położył Kazimierz w polityce wewnętrznej dążąc do wzmocnienia i unifikacji kraju. Na okres jego panowania przypada intensywny rozwój osadnictwa i kolonizacji popieranej przez króla. Dbając o rozwój miast Kazimierz nadawał przywileje, wśród których do najważniejszych należało prawo składu i przymusu drogowego. W celu ujednolicenia prawa polskiego wydał dwa statuty: w Wiślicy dla Małopolski i Piotrkowie dla Wielkopolski. Budując blisko 60 zamków i strażnic obronnych, otaczając miasta murami stworzył system obronny mający strzec granic Królestwa przed wrogami. W 1364 r. król utworzył Akademię Krakowską składającą się z pięciu katedr prawa rzymskiego, trzech prawa kanonicznego oraz medycyny i nauk wyzwolonych. Wyrazem wzrostu znaczenia i prestiżu Polski na arenie międzynarodowej był zjazd monarchów w Krakowie w 1364 r. gdzie Kazimierz odgrywał rolę mediatora w sporze pomiędzy monarchami Czech i Węgier. Kazimierz któremu potomni nadali przydomek „Wielkiego” umiera w 1370 r. Mimo iż nie zdołał zrealizować wszystkich postawionych sobie celów pozostawił kraj niemalże dwukrotnie większy w stosunku do czasów Łokietka. Kraj został gruntownie przebudowany i zreformowany, cieszył się niewspółmiernie większym prestiżem i zaufaniem niż w czasach Łokietka. Dzięki umiejętnej polityce Królestwo miało zabezpieczone granice z państwami, które dotychczas najbardziej nastawały na suwerenność Polski, tj. Królestwem Czech i Zakonem Krzyżackim. Dlatego nie wydają się zbyt przesadzonymi słowa, iż ojcem zwycięstwa odniesionego w 1410 r. na polach Grunwaldu był właśnie Kazimierz Wielki.